İslamiyet Öncesi Türk Tarihi
İlk Türk devletleri, kültür ve medeniyet, Orhun Yazıtları ve ilkler.
İslamiyet öncesi Türk tarihi, KPSS tarihinin başlangıç konusudur ve yaklaşık 2-3 soru getirir. Sorular devlet isimlerinden çok “ilk”ler ve kültür-medeniyet başlığından gelir.
- Bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti'dir.
- "Türk" adını ilk kez devlet adı olarak I. Göktürk Devleti kullanmıştır.
- Orhun Yazıtları II. Göktürk dönemine ait, ilk Türkçe yazılı belgelerdir.
- Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması, devletlerin bölünmesinin temel sebebidir.
İçindekiler
- Bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti’dir.
- “Türk” adını ilk kez devlet adı olarak Göktürkler kullanmıştır.
- İlk Türkçe yazılı belgeler Orhun Yazıtları’dır.
- Sorular “ilk”ler ve kültür başlığında yoğunlaşır.
1. Devletler ve ayırt edici özellikleri#
| Devlet | Öne çıkan özellik | Bilinen hükümdar |
|---|---|---|
| Asya Hun Devleti | Bilinen ilk Türk devleti; orduyu onluk sisteme göre düzenledi | Mete Han |
| Kavimler Göçü sonrası Avrupa Hunları | Avrupa’ya yönelen Hun kolu | Attila |
| I. Göktürk Devleti | “Türk” adını ilk kez devlet adı olarak kullandı | Bumin Kağan |
| II. Göktürk (Kutluk) Devleti | Orhun Yazıtları bu döneme aittir | Bilge Kağan, Kültigin |
| Uygur Devleti | Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti; matbaa ve kâğıdı kullandı | Bögü Kağan |
| Kırgızlar | Uygur Devleti’ne son verdi | — |
Uygurlar neden ayrı bir yerde durur? Göçebe yaşamdan yerleşik düzene geçen ilk Türk topluluğudur. Bu geçiş; şehir kurma, tarım, matbaa kullanımı ve alfabe geliştirme gibi sonuçlar doğurmuştur — sorular tam da bu sonuçları sorar.
2. Kültür ve medeniyet#
| Alan | İslamiyet öncesi Türklerde |
|---|---|
| Devlet yönetimi | Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı; bu anlayış taht kavgalarına ve devletin bölünmesine yol açtı |
| Kut anlayışı | Yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı |
| Kurultay (Toy) | Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; kararları bağlayıcı değil danışma niteliğindeydi |
| Ordu | Ücretli asker yoktu; halkın tamamı asker sayılırdı (“ordu-millet”) |
| Hukuk | Yazısız hukuk kuralları “töre” olarak adlandırılırdı |
| Din | Gök Tanrı inancı; ayrıca Şamanizm, Maniheizm ve Budizm görülmüştür |
| Ekonomi | Hayvancılık temelliydi; “yılkı” ve “ötüken” kavramları buradan gelir |
3. Orhun Yazıtları#
II. Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde dikilmiştir. Türk tarihinin ilk yazılı belgeleridir ve Türkçe adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdir. Bilge Kağan, Kültigin ve vezir Tonyukuk adına dikilen üç yazıttan oluşur.
- Yazıtlarda hükümdar halka hesap verir ve yapılan hataları anlatır — bu, bir devlet belgesinde alışılmadık bir özelliktir ve soru konusudur.
- Türk edebiyatının ilk örnekleri sayılır.
- Yazıtları ilk kez Danimarkalı bilgin Wilhelm Thomsen okumuştur.
4. “İlk”ler tablosu#
| İlk | Hangi devlet / kim |
|---|---|
| Bilinen ilk Türk devleti | Asya Hun Devleti |
| “Türk” adını kullanan ilk devlet | I. Göktürk Devleti |
| İlk yazılı belgeler | Orhun Yazıtları (II. Göktürk) |
| Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti | Uygurlar |
| Matbaa ve kâğıdı kullanan ilk Türkler | Uygurlar |
| Orduyu onluk sisteme göre düzenleyen | Mete Han (Asya Hun) |
| Türk adının geçtiği ilk Çince kaynak dönemi | Göktürkler |
5. Nasıl çalışılmalı?#
Önce iskeleti kur
Devletleri kronolojik sırayla yaz: Asya Hun → Göktürk → Uygur → Kırgız.
“İlk”leri tablola
Yukarıdaki tabloyu kendi elinle yeniden yaz; sorular buradan gelir.
Kültür başlığını ayrı çalış
Devlet yönetimi, ordu, hukuk, din başlıklarını devletlerden bağımsız öğren.
Sebep-sonuç kur
“Ülke hanedanın ortak malıdır → taht kavgası → bölünme” zincirini kavra.
Kendini dene#
- 1. B
- 2. B
- 3. B
- 4. C
- 5. B
Bu test yapay zeka ile oluşturulmuştur. Sorular ÖSYM’nin çıkmış soruları değildir; konuyu pekiştirmen için üretilmiş alıştırma sorularıdır. Hata fark edersen bize bildir.
Devam: Kurtuluş Savaşı · Tarih testi çöz · Tarih nasıl çalışılır?
Kaynak#
Orhun Yazıtları ve ilk Türk devletleri üzerine akademik kaynaklar için Türk Tarih Kurumu‘nun yayınlarına bakabilirsin.
Aynı derse ait diğer konu anlatımlarını KPSS tarih konuları sayfasında bulabilirsin.
