Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme
Nüfus yoğunluğu türleri, piramit okuma, göç çeşitleri ve yerleşme tipleri.
Nüfus ve yerleşme, KPSS coğrafyasında 2-3 soru getirir ve neredeyse tamamı çıkarım sorusudur: bir nüfus özelliğinin hangi sonuca işaret ettiği sorulur. Bu yüzden sayı ezberlemek yerine göstergeleri okumayı öğrenmek gerekir.
- Aritmetik yoğunluk yanıltıcıdır; gerçek baskıyı tarımsal yoğunluk gösterir.
- Piramidin tabanı daralıyorsa doğum oranı düşmüştür.
- Göçün sonuçları göç veren ve alan yer için farklıdır.
- Karadeniz'de dağınık, İç Anadolu'da toplu yerleşme görülür.
İçindekiler
- Nüfus yoğunluğu üçe ayrılır: aritmetik, tarımsal, fizyolojik.
- Nüfus piramidinin şekli gelişmişlik düzeyini gösterir.
- Göçün sebebi ve sonucu ayrı ayrı sorulur.
- Yerleşmeyi iklim, yer şekilleri ve ekonomik etkinlik belirler.
1. Nüfus yoğunluğu türleri#
Aritmetik yoğunluk = Toplam nüfus / Toplam yüz ölçümTarımsal yoğunluk = Kırsal nüfus / Tarım alanıFizyolojik yoğunluk = Toplam nüfus / Tarım alanıAritmetik yoğunluk yanıltıcıdır çünkü dağların, göllerin ve çöllerin de hesaba katıldığı kaba bir ortalamadır. Bir yerin gerçek nüfus baskısını görmek için tarımsal ya da fizyolojik yoğunluğa bakmak gerekir. Sorular tam olarak bu ayrımı ölçer.
2. Nüfusun dağılışını etkileyen faktörler#
| Faktör | Nüfusu artıran | Nüfusu azaltan |
|---|---|---|
| İklim | Ilıman kıyılar | Aşırı sıcak, soğuk ve kurak alanlar |
| Yer şekilleri | Ovalar, düz alanlar | Yüksek ve engebeli araziler |
| Toprak verimliliği | Alüvyal ovalar | Verimsiz, taşlık araziler |
| Ekonomik etkinlik | Sanayi ve turizm merkezleri | Ekonomik etkinliğin olmadığı alanlar |
| Ulaşım | Yol kavşakları, limanlar | Ulaşımı zor alanlar |
Türkiye’de nüfusun en yoğun olduğu yerler Marmara Bölgesi ile Ege ve Akdeniz kıyı ovaları; en seyrek olduğu yerler Doğu Anadolu’nun yüksek kesimleri ve İç Anadolu’nun kurak alanlarıdır. Her ikisi de yukarıdaki faktörlerle açıklanır.
3. Nüfus piramidi okuma#
| Piramit şekli | Ne anlama gelir | Örnek ülke tipi |
|---|---|---|
| Geniş tabanlı üçgen | Doğum oranı yüksek, genç nüfus fazla | Az gelişmiş ülke |
| Tabanı daralmış, ortası geniş | Doğum oranı düşmüş, çalışan nüfus fazla | Gelişmekte olan ülke |
| Üstü genişlemiş, çan biçimi | Yaşlı nüfus fazla, doğum oranı düşük | Gelişmiş ülke |
Piramidin tabanındaki daralma doğum oranının düştüğünü, üstteki genişleme ise ortalama yaşam süresinin uzadığını ve sağlık koşullarının iyileştiğini gösterir. Türkiye’nin piramidi son yıllarda tabanı daralan bir yapıya dönüşmüştür.
4. Göç#
| Göç türü | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| İç göç | Ülke sınırları içinde yer değiştirme | Köyden kente göç |
| Dış göç | Ülkeler arası yer değiştirme | 1960’larda Almanya’ya işçi göçü |
| Mevsimlik göç | Belirli bir dönem için gidip dönme | Yayla göçü, tarım işçiliği |
| Beyin göçü | Nitelikli iş gücünün gitmesi | Bilim insanlarının yurt dışına gitmesi |
| Zorunlu göç | İsteğe bağlı olmayan | Savaş, doğal afet, mübadele |
Göçün sonuçları göç veren ve göç alan yer için farklıdır — sorular bu ayrımı ister:
- Göç veren yerde: Nüfus azalır, yaşlı nüfus oranı artar, yatırımlar durur, tarım alanları boş kalır.
- Göç alan yerde: Çarpık kentleşme, işsizlik, altyapı yetersizliği, konut sorunu ve çevre kirliliği ortaya çıkar.
5. Yerleşme türleri#
| Yerleşme | Özelliği |
|---|---|
| Toplu yerleşme | Suyun kıt olduğu yerlerde evler bir arada; İç Anadolu tipiktir |
| Dağınık yerleşme | Su ve arazi bol, evler birbirinden uzak; Karadeniz tipiktir |
| Geçici yerleşme | Yayla, oba, kom, dam — belirli bir mevsimde kullanılır |
| Kır yerleşmesi | Tarım ve hayvancılığa dayalı |
| Kent yerleşmesi | Sanayi, ticaret ve hizmet sektörüne dayalı |
Karadeniz’de dağınık yerleşmenin sebebi hem suyun bolluğu hem de engebeli arazidir: her aile kendi tarım alanının yanında yaşar. İç Anadolu’da ise su kaynağı sınırlı olduğu için yerleşmeler su çevresinde toplanır.
Kendini dene#
- 1. B
- 2. B
- 3. B
- 4. B
- 5. C
Bu test yapay zeka ile oluşturulmuştur. Sorular ÖSYM’nin çıkmış soruları değildir; konuyu pekiştirmen için üretilmiş alıştırma sorularıdır. Hata fark edersen bize bildir.
Devam: Türkiye Ekonomisi · Türkiye Coğrafyası · Coğrafya testi çöz
Güncel veri#
Nüfus sayımı sonuçları, nüfus piramidi ve göç istatistikleri için TÜİK tek resmî kaynaktır; sınavda çıkan güncel bilgiler buradan gelir.
Aynı derse ait diğer konu anlatımlarını KPSS coğrafya konuları sayfasında bulabilirsin.
